Symposium over de vraag

 

 

Gaat het bij "Intelligent Design" om Theologie of om Natuurwetenschap?

 

Aankondiging Symposium

 

“Gaat het bij Intelligent Design om Theologie of om Natuurwetenschap?” 

 

 

Vrijdag 16 december 2005, 13.00-17.00 uur

Universiteit Leiden (Lipsiusgebouw, Witte Singel), zaal  011

 

Toegang is VRIJ

 

 

De Achtergronden

Aanleiding voor het symposium

Een jaar geleden had nog vrijwel niemand in Nederland ervan gehoord: Intelligent Design (ID). Het is een beweging afkomstig uit de Verenigde Staten. Een stroming die enorme controverse oproept en in de VS reeds tot rechtszaken heeft geleid. Een stroming die vaak met creationisme wordt vergeleken of zelfs als creationistisch wordt bestempeld.

In het voorjaar van 2005 opperde de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Maria van der Hoeven, dat het wellicht tijd was om ook in Nederland te reflecteren op de vraag of het leven door evolutie is ontstaan of wellicht door een onderliggend intelligent ontwerp. De enkele opmerkingen over ID op haar weblog riepen een storm van verontwaardigde reacties op.

Veel van die reacties waren buitengewoon kritisch. Zo beschuldigden natuurwetenschappers ID-aanhangers van een theologische agenda. ID zou een poging zijn van orthodoxe christenen om het biologie-onderwijs in Nederland naar hun (creationistische) hand te zetten. Aanhangers en sympathisanten van ID op hun beurt meenden dat ID feitelijk niets met God of godsdienst te maken heeft, maar een voluit natuurwetenschappelijk verklaringsmodel is.

De discussie is nog altijd in volle gang. Maria van der Hoeven meende dat het goed was dat in het najaar van 2005 de discussie nog verdere verdieping zou krijgen. Dit symposium wil daar een bijdrage aan leveren. Na een tijd van relatieve rust gedurende de zomermaanden, begint de belangstelling voor ID nu weer toe te nemen. Meer en meer tijdschriften publiceren nieuwe artikelen over ID, in boeken worden er hoofdstukken aan gewijd, en zelfs de KNAW heeft aangekondigd vanaf 1 januari 2006 een hele serie lezingen en andere bijeenkomsten te organiseren over de verhouding tussen geloof en natuurwetenschap. Op deze pagina worden enkele van de achtergronden van het symposium in meer detail uiteengezet.

Achtergronden van Intelligent Design

In veel religies, en ook in de christelijke, is één van de centrale ideeën dat deze wereld niet door louter toeval is ontstaan. In de christelijke traditie wordt in de zogenaamde scheppingsleer gezegd dat God de wereld geschapen heeft met een bepaalde bedoeling. De wereld zoals die is, is dus door God zo bedoeld. Een dergelijke visie staat in schril contrast met de natuurwetenschappelijke idee dat alles door toevalsprocessen is ontstaan, zonder onderliggend plan en doel. Met name Charles Darwin wordt vaak als woordvoerder van een dergelijke toevalsvisie ten tonele gevoerd. Er lijkt dus een sterke spanning te bestaan tussen het christelijk scheppingsbegrip en natuurwetenschappelijke visies op het ontstaan van het heelal en van leven.

In het huidige veld van de interactie tussen geloof en natuurwetenschap (Engels: religion & science) wordt gepoogd die spanning te duiden en de schijnbare patstelling te doorbreken. Sommigen, zoals de Anglicaanse theoloog Arthur Peacocke, menen dat God juist gebruik maakt van toevalsprocessen om Gods doelstellingen te realiseren. Wellicht, zo oppert Peacocke, dat juist de vrijheid van de schepping om zichzelf te ontwikkelen één van Gods doelstellingen was. Om die vrijheid van de schepping te garanderen heeft God als het ware een stapje terug gedaan en ruimte gelaten aan de schepping om zich te ontwikkelen. Peacocke geeft daarmee een sterke accentuering aan de zelfstandigheid en relatieve autonomie van de schepping. Peacocke is een voorbeeld van een liberaal-theologische benadering.

Er zijn echter ook andere stemmen. Met name in Amerika is creationisme nog altijd een factor van betekenis. Creationisten ontkennen in feite veel van de resultaten van de moderne natuurwetenschappen en zetten er claims gegrond in een letterlijke bijbelvisie tegenover. In Europa kijken we vaak raar tegen Amerikaanse discussies omtrent creationisme aan, maar door naar de Amerikaanse intellectuele en godsdienstgeschiedenis te kijken, wordt duidelijk dat creationisme geen uitvinding is van dolgedraaide fundamentalisten, maar dat er een heel bepaalde visie op de relatie tussen natuurwetenschap en theologie aan ten grondslag ligt, die teruggaat tot de zogenaamde ‘Baconiaanse synthese’ van godsdienst en wetenschap aan het begin van de 19e eeuw.

Recentelijk is er in Amerika nog een andere reactie gekomen op de spanning tussen het christelijke en het natuurwetenschappelijk wereldbeeld: Intelligent Design. Net als creationisme doet ook ID de gemoederen in Amerika hoog oplopen. Sommige critici menen dat ID een verkapte vorm van creationisme is. Anderen zijn van mening dat een dergelijke categorisering niet aangaat. In ieder geval hebben de meeste ID-aanhangers vrijwel geen problemen met de acceptatie van resultaten van de moderne natuurwetenschappen. De ouderdom van het heelal en van de aarde, bijvoorbeeld, worden door de meeste ID-aanhangers volledig geaccepteerd.

Wat is ID dan wel? Veel natuurwetenschappers menen dat het Darwinistisch-evolutionaire verklaringsschema in staat is of zal zijn het ontstaan en de evolutie van leven voldoende te verklaren. Aanhangers van ID betwijfelen die stelling. Zij menen dat het Darwinistische schema haar langste tijd gehad heeft en dat het tijd is dit te vervangen door een alternatief. Sommige systemen, zo is de claim van ID, zijn zodanig complex (onherleidbaar complex), dat er een ontwerp aan ten grondslag moet liggen. Bovendien kunnen dergelijke systemen niet door evolutie, dus geleidelijk, zijn ontstaan, maar moeten in één keer tot stand zijn gekomen. In dat geval moet er een Ontwerper aan dergelijke systemen ten grondslag liggen.

Andere Amerikaanse ID-aanhangers gaan een stap verder. Zij claimen dat het zogenaamde methodologisch naturalisme (dat stelt dat verklaringen voor natuurlijke gebeurtenissen zonder beroep op bovennatuurlijke oorzaken geformuleerd moeten worden; soms ook wel methodologisch atheïsme genoemd), voor wetenschappers werkt als een blinde vlek. De vooronderstellingen van het methodologisch naturalisme komen via de acceptatie van wetenschappelijke theorieën in de samenleving terecht, waar het tot een metafysisch naturalisme wordt - een wereldbeeld wat volgens sommigen ten grondslag ligt aan de verloedering van de Westerse samenleving.

In Nederland gaan de meeste sympathisanten en aanhangers van ID niet zover. De meeste Nederlandse ID-aanhangers en sympathisanten ontkennen evolutie niet, maar wijzen erop dat biologen eigenlijk open kaart zouden moeten spelen. Zij wijzen erop dat het Darwiniaanse verklaringsschema nog veel vragen openlaat, zoveel vragen zelfs, dat de vraag reëel is of het Darwiniaanse schema ooit in staat zal zijn die biologische theory of everything te zijn, die sommige natuurwetenschappers ervan maken. Als die beperking van de Darwiniaanse theorie wordt geaccepteerd, zo menen zij, dan kan de hypothese van een intelligente ontwerper een mogelijke wetenschappelijke verklaring vormen voor bepaalde complexe systemen. ID zou derhalve mogelijkerwijs een wetenschappelijk alternatief voor het Darwiniaanse schema kunnen vormen. ID is dus geen metafysica en vooral geen theologie.

Maar, zoals gezegd, niet iedereen is daarvan overtuigd. Sommige kritische wetenschappers zijn de stellige mening toegedaan dat ID niet tot de natuurwetenschappen behoort, maar tot de theologie. In dat geval dat is het wel opmerkelijk dat, gezien de reacties tot nu toe, er maar weinig theologen zijn die zich in dit debat mengen. Het lijkt erop dat juist de natuurwetenschappelijke claims van ID-aanhangers theologen doen terugschrikken. Vooral in Amerikaanse boeken over ID gaat het vaak om zeer gedetailleerde analyses van biologische systemen – en wat hebben theologen hier dan mee te maken? Gaat het bij ID eigenlijk wel om theologie en niet veeleer om natuurwetenschap?

Het thema toegelicht

Vanuit The Netherlands School for Advanced Studies in Theology and Religion (NOSTER)  kwam derhalve het initiatief om in samenwerking met de Faculteit Godgeleerdheid van de Universiteit Leiden een symposium te organiseren over de verhouding tussen ID, natuurwetenschap en theologie. Tijdens dit symposium staat de vraag centraal:

Gaat het bij Intelligent Design om Theologie of Natuurwetenschap?

De bedoeling van het symposium is kritische reflectie op het ‘fenomeen ID’, om zo bij te dragen tot een verheldering van een aantal centrale issues en knelpunten in de discussie. Vragen die tijdens het symposium een centrale rol zullen spelen zijn bijvoorbeeld:  

  • Wat is de aard van theologie, mede in relatie tot andere wetenschappen zoals biologie?

  • Doen gelovigen en theologen natuurwetenschappelijke claims? Wat is de status van religieuze taal in verhouding tot natuurwetenschappelijk taalgebruik?

  • Speelt God een rol in ID en zo ja, welke? Over wat voor godsconcepten hebben we het dan?

  • Zouden we niet liever biologie aan de biologen overlaten? Hoe worden problemen met de evolutietheorie binnen de biologie zelf aangepakt?

  • Gaat het bij ID om natuurwetenschap of metafysica?

 

Deze vragen kunnen in kort bestek worden toegelicht:

 

  • Wat is de aard van theologie, mede in relatie tot andere wetenschappen zoals biologie?

Theologie (ook wel godgeleerdheid genoemd) is een studierichting aan de universiteit. Die status is al vaak aangevochten. Theologie zou geen echte wetenschap zijn, zo menen sommigen. Anderen menen dat het na Kuhn helemaal niet duidelijk meer is wat ‘wetenschap’ is, zodat je een dergelijke negatieve claim over de status van theologie maar beter achterwege kunt laten. Niettemin blijft de vraag relevant: Wat is de wetenschappelijke status van theologie, en hoe verhoudt zich die tot andere wetenschappen? Wat is de reden om theologie een plaats aan de universiteit te geven? Hoe verhoudt theologie zich tot natuurwetenschappen? 

  • Doen gelovigen en theologen natuurwetenschappelijke claims? Wat is de status van religieuze taal in verhouding tot natuurwetenschappelijk taalgebruik?

Wanneer een gelovige de belijdenis uitspreekt “Ik geloof in God, de Vader, Schepper van hemel en aarde…” doet zij dan een uitspraak over de werkelijkheid? Zo ja, wat is dan de status van die uitspraak? Gaat het dan om een verklaring? Of krijgt het woordje ‘God’ door het gebruik ervan binnen een religieus discours op een andere betekenis? Is spreken over God als Schepper een verklaringsmodel, vergelijkbaar met een natuurwetenschappelijke verklaring?

  • Speelt God een rol in ID en zo ja, welke? Over wat voor godsconcepten hebben we het dan?

Vooral in Amerikaanse discussies worden de claims van ID-aanhangers vaak verbonden aan ideeën over God. Hoe zit dit? Kunnen we dan nog spreken over een natuurwetenschappelijke theorie of hypothese? Functioneert het woordje ‘God’ binnen een natuurwetenschappelijk discours? Stel dat bepaalde systemen duiden op een ontwerper, kunnen we die ontwerper dan identificeren met God? Kan uitgesloten worden dat leven via elders op aarde zijn gekomen? En zo ja, duidt dit dan nog op de aanwezigheid van een ontwerper? Kan een ontwerper afgeleid uit de natuur zonder voorbehoud geïdentificeerd worden met de God van het christendom, of kunnen we slechts concluderen tot een binnenwereldlijke ontwerper?  

  • Zouden we niet liever biologie aan de biologen overlaten? Hoe worden problemen met de evolutietheorie binnen de biologie zelf aangepakt?

Sommige wetenschappers zijn van mening dat ID een poging is van fundamentalistische theologen om invloed uit te oefenen op biologische discussies en zo hun religieuze agenda door te drukken. Is er bij ID daadwerkelijk sprake van een dergelijke grensoverschrijding? Wellicht dat het beter is om biologie aan biologen over te laten? Wat is eigenlijk de status van de Darwiniaanse evolutietheorie onder biologen? Hoe worden problemen met de evolutietheorie in de biologie zelf aangepakt? Worden die problemen – zoals enkele Amerikaanse ID-aanhangers menen – opzettelijk verzwegen of zelfs in de doofpot gestopt? Of is er wellicht van veel minder consensus sprake in de biologie dan vaak wordt gedacht? Wat voor visie op wetenschap speelt er eigenlijk bij ID? 

  • Gaat het bij ID om natuurwetenschap of metafysica?

Hoewel ID-aanhangers menen dat ID een wetenschappelijk onderzoeksprogramma is, wordt daaraan getwijfeld. Met name Amerikaanse ID-aanhangers als William Dembski and Nancy Pearcey menen dat niet zozeer natuurwetenschap het probleem is, maar de metafysische onderlaag van de wetenschap: het methodologisch naturalisme wat de basis zou vormen voor het metafysisch naturalisme in de Westerse samenleving. Gaat het in dat geval wel om een discussie omtrent wetenschap? Of gaat het om theologie? Of moeten we zeggen dat we hier in een metafysisch discours zijn beland?  

Deelnemers

Tijdens deze middag gaan een drietal theologen, een wiskundige en een bioloog met elkaar en met het publiek in debat over de vraag of Intelligent Design tot theologie behoort of een natuurwetenschappelijke status zou moeten krijgen: 

  • Dr. Gijsbert v.d. Brink (theoloog; UL, ThWI)

  • Prof. Willem B. Drees (godsdienstfilosoof; UL)

  • Prof. Edmund Gittenberger (bioloog; UL, Naturalis)

  • Prof. Ronald Meester (wiskundige; VU)

  • Prof. Palmyre Oomen (theologe en biologe; Heyendaal Instituut, Radboud Universiteit Nijmegen, TU Eindhoven)

De middag zal worden ingeleid en voorgezeten door Dr. Taede A. Smedes, theoloog en godsdienstfilosoof aan de Universiteit Leiden. Drees, Meester en Gittenberger zullen met name ingaan op de godsdienstwijsgerige en wetenschappelijke (inclusief wetenschapsfilosofische) aspecten van ID in relatie tot de theologie. Van den Brink en Oomen zullen vooral de theologische aspecten van ID belichten.  

Voor wie is het symposium bestemd?

Het symposium is bestemd voor theologen, (wetenschaps)filosofen, natuurwetenschappers en andere belangstellenden. De middag zal plaatsvinden in het Lipsiusgebouw aan de Witte Singel te Leiden (tegenover de UB), in zaal zaal 011. Een routebeschrijving is te vinden op de website van de Universiteit Leiden: http://www.letteren.leidenuniv.nl/index.php3?m=12&c=239. De toegang is vrij. Opgeven is niet nodig, maar mag wel (bijvoorbeeld per e-mail: t.a.smedes[at]let.leidenuniv.nl), ook om een indicatie te krijgen van de belangstelling voor het symposium.

 

Programma

 

Gewijzigd 12-12-2005

13.00-13.15  Welkom + inleiding Dr. T.A. Smedes
 

13.15-14.15  Is ID theologie?

Dr. G. van den Brink
(13.15-13.35)
(Wat heeft ID met theologie te maken?)

Prof. P.M.F. Oomen
(13.35-13.55)
(Is ID de brug tussen geloof en natuurwetenschap?)

 

13.55-14.15  Discussie over de bijdragen van Van den Brink en Oomen

14.15–14.45  Pauze
 

14.45-16.15  Is ID natuurwetenschap?

Prof. R. Meester
(14.45-15.05)
(over ID als natuurwetenschappelijk programma)

Prof. W.B. Drees
(15.05-15.25)
(over niet-wetenschappelijke aspecten van ID)

Prof. E. Gittenberger
(15.25-15.45)
(over evolutionaire verklaringen en problemen daarmee; is ID overbodig?)

 

15.45-16.15  Discussie over de bijdragen van Meester, Drees en Gittenberger

16.15-17.00  Plenaire discussie
 

 

Beknopte Literatuurlijst

 

Nederlands:

  • A. van de Beek, Toeval of schepping? Scheppingstheologie in de context van het moderne denken. Kampen: Kok 2005.

  • E. Borgman, “Intelligent ontwerp of prachtig toeval? Weerbarstige wetenschap als vindplaats van theologische vragen”, Tijdschrift voor Theologie 45: 3 (2005), 229-239.

  • C. Dekker, R. Meester, R. van Woudenberg (red.), Schitterend ongeluk of sporen van ontwerp? Over toeval en doelgerichtheid in de evolutie. Kampen: Ten Have 2005.

  • G.D.J. Dingemans & P.G. Smelik, Deze wereld en God: Modern wereldbeeld en christelijk geloof. Kampen: Kok 2005.

  • R. Meester, Het Pseudoniem van God: Een wiskundige over geloof, wetenschap en toeval. Baarn: Ten Have 2003.

  • T.A. Smedes, “’Intelligent Design’: Is het Wetenschap of Theologie? Achtergronden van een groeiende controverse”, Nederlands Theologisch Tijdschrift 59 (april 2005), 106-123.

  • R. van Woudenberg, Toeval en ontwerp in de wereld: Apologetische essays. Budel: Damon 2003.

Engelse sleutelteksten:

  • M.J. Behe, Darwin’s Black Box: The Biochemical Challenge to Evolution. New York: The Free Press 1996.

  • W.A. Dembski, No Free Lunch: Why Specified Complexity Cannot Be Purchased without Intelligence. Lanham: Rowman & Littlefield 2002.

  • W.A. Dembski, Intelligent Design: The Bridge Between Science & Theology. Downers Grove: InterVarsity Press 1999.

  • W.A. Dembski, M. Ruse (eds.), Debating Design: From Darwin to DNA. Cambridge: Cambridge University Press 2004.

  • B. Forrest & P.R. Gross, Creationism’s Trojan Horse: The Wedge of Intelligent Design. Oxford: Oxford University Press 2004.

  • M. Perakh, Unintelligent Design. Amherst: Prometheus Books 2004.

  • N. Shanks, God, the Devil and Darwin: A Critique of Intelligent Design Theory. Oxford: Oxford University Press 2004.

  • T. Woodward, Doubts about Darwin: A History of Intelligent Design. Grand Rapids: Baker Books 2003.

Recente links: